Αναπηρία: Μια κοινωνική κατασκευή!

Το τελευταίο διάστημα «τρέχω» μία έρευνα με τη συμμετοχή αθλητών με κινητική αναπηρία. Η αλληλοεπίδρασή μου μαζί τους αποτέλεσε την έμπνευσή μου για το άρθρο αυτό. Έτσι, αποφάσισα να μοιραστώ τις σκέψεις μου μαζί σας.

Οι αναπηρίες μπορούν να κατηγοριοποιηθούν βάσει τη διάγνωσή τους (π.χ. πολλαπλή σκλήρυνση, ινσουλινοεξαρτώμενος διαβήτης κ.λ.π.), βάσει του συστήματος που έχει προσβληθεί (π.χ. νευρικό, οπτικό κ.λ.π.), βάση της ηλικίας του ανθρώπου όταν εμφανίστηκε η βλάβη, της ταχύτητας με την οποία εξελίχθηκε και βάσει της απώλειας της λειτουργικότητάς του (π.χ. τετραπληγία, παραπληγία κ.λ.π.).

Στην πράξη όμως, για να κατανοήσουμε την αναπηρία του κάθε ατόμου θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας όλους τους παραπάνω παράγοντες.

Λέγοντας πως η αναπηρία είναι κοινωνική κατασκευή εννοώ πως συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που η κάθε κοινωνία την αντιλαμβάνεται.

Ιστορικά συναντάμε τρεις βασικές κοινωνικές κατασκευές της:

Το ηθικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η βλάβη του ατόμου είναι συνέπεια κάποιας αμαρτίας που έκανε αυτό ή οι γονείς του και ευτυχώς το συναντάμε ελάχιστα στις πολιτισμένες κοινωνίες πια. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο η αναπηρία του ατόμου είναι ντροπή και η οικογένεια συνήθως το κρύβει.

Το ιατρικό μοντέλο που θεωρεί πως η αναπηρία είναι ένα ιατρικό πρόβλημα του οργανισμού του ατόμου.

Και τέλος, το μειονοτικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στο άτομο αλλά στο περιβάλλον που είναι ανίκανο να συμπεριλάβει ένα άτομο με αναπηρία καθώς και στις αρνητικές στάσεις των προσωρινά αρτιμελών ατόμων (Olkin, 2019).

Σίγουρα θα προσέξατε τον όρο που χρησιμοποίησα.

«Προσωρινά αρτιμελών» κι αυτό γιατί έτσι είναι αν το καλοσκεφτούμε. Σήμερα είμαστε αρτιμελείς. Κανείς όμως δεν μας διασφαλίζει πως αύριο δε θα πάθουμε ένα ατύχημα για παράδειγμα τροχαίο και θα αλλάξουμε κατηγορία. Θα γίνουμε κι εμείς ανάπηροι. Σκεφτείτε το λίγο…

Ας σκεφτούμε λοιπόν τι γνωρίζουμε, πιστεύουμε, σκεφτόμαστε και νιώθουμε για την αναπηρία και τα άτομα με αναπηρία. Οι απαντήσεις που θα δώσουμε στις παρακάτω ερωτήσεις αντικατοπτρίζουν τον τρόπο που λειτουργούμε.

Πιάνουμε τη θέση ΑΜΕΑ στο parking του σούπερ μάρκετ, μόνο και μόνο επειδή είναι πιο κοντά στην είσοδο του καταστήματος;

Κλείνουμε τη ράμπα διέλευσης των αμαξιδίων στα πεζοδρόμια γιατί «δεν βρίσκουμε αλλού να παρκάρουμε»;

Φτιάχνουμε τη νέα μας επιχείρηση σε ένα κτήριο χωρίς προσβασιμότητα;

Προβλέπουμε για τουαλέτες με προσβασιμότητα στην καφετέρια, το μπαράκι, το εστιατόριο που είμαστε ιδιοκτήτες;

Αλήθεια πόσες φορές σας έχει τύχει να θέλετε να πάτε στην τουαλέτα σε κάποιο κατάστημα εστίασης και να πρέπει να ανεβείτε ή κατεβείτε μια τραγικά στενή και μεγάλη σκάλα;

Μου λέτε, «τι λες τώρα; Εδώ τα δημόσια κτήρια δεν είναι προσβάσιμα για την τουαλέτα της καφετέριας μιλάς;» Ναι, λοιπόν και για αυτή μιλάω γιατί εάν όλοι μας φροντίζαμε για την προσβασιμότητα των χώρων για τους οποίους είμαστε εμείς υπεύθυνοι, κάποια στιγμή θα ακολουθούσε και ο κρατικός μηχανισμός αν όχι με πρόθεση την εξάλειψη αυτής της ανισότητας, έστω από ντροπή σε μια κοινωνία που αγωνίζεται για αυτό το σκοπό.

Πριν σας χαιρετήσω θα απαντήσω στην ερώτηση που συχνά λαμβάνω: «Πως πρέπει να φερθώ σε ένα άτομο με αναπηρία;

Αν του ανοίξω την πόρτα για να περάσει θα το προσβάλω;» Θα προτείνω τον κανόνα των ηλικιωμένων. Γιατί δεν κάνετε ότι θα κάνατε εάν είχατε απέναντί σας ένα ηλικιωμένο άτομο;

Δεν θα του ανοίγατε την πόρτα για να περάσει; Επιπλέον, μπορείτε να ρωτήσετε ευγενικά ένα άτομο με αναπηρία εάν χρειάζεται κάτι από εσάς. Για παράδειγμα βοήθεια για να ανεβεί σε κάποια ράμπα. Θυμηθείτε όμως ότι ποτέ δεν ακουμπάμε τον εξοπλισμό (π.χ. ένα αναπηρικό αμαξίδιο) χωρίς την άδεια του χρήστη του. Το αμαξίδιο ενός ατόμου με κινητική αναπηρία είναι τα πόδια του. Θέλετε εσείς να σας ακουμπούν τα πόδια σας χωρίς να σας ρωτήσουν;

Αυτά για σήμερα. Μέχρι την επόμενη συνάντησή μας να περνάτε καλά γιατί το αξίζετε!

Αναφορά:

Olkin, R. (2019) Όσα πρέπει να γνωρίζουν οι ψυχοθεραπευτές για την αναπηρία. Εκδόσεις Πεδίο.